WPROWADZENIE

Starzenie się jest nieodwracalnym procesem życiowym. Starzenie charakteryzuje się zmniejszeniem zdol
ności do odpowiedzi na stres środowiskowy, które pojawia się wraz z upływem czasu.
W tym procesie osoby w wieku 65 lat i starsze są definiowane jako populacja osób starszych. Obecnie
populacja osób starszych gwałtownie rośnie na całym świecie i w krajach europejskich. Według danych
Funduszu Ludnościowego Narodów Zjednoczonych (UNFPA) wskaźnik osób powyżej 65 roku życia na
świecie wynosił 5,5% w 1974 r. Oczekuje się, że w 2074 r. liczba ta ponownie się podwoi do 20,7%, a licz
ba osób w wieku 80 lat i starszych wzrośnie ponad trzykrotnie (Anadolu Agency, AA, 2024). Obecnie kraje
rozwinięte mają najwyższy odsetek populacji osób starszych, podczas gdy kraje rozwijające się często
obserwują szybkie starzenie się populacji. Podczas gdy starzenie się populacji na poziomie globalnym
wynika z poprawy średniej długości życia, wiąże się również ze spadkiem wskaźników dzietności w wielu
krajach (AA, 2024).
Podnoszenie jakości życia osób starszych zajmuje ważne miejsce w kontekście opieki społecznej. W
tym zakresie państwa opracowały polityki mające na celu zaspokojenie potrzeb starzejącej się populacji.
Oprócz jakościowego starzenia się, usługi opieki nad osobami starszymi są również na porządku dzien
nym ze względu na szereg problemów, które pojawiają się wraz ze starością. Osoby starsze potrzebują
pomocy ponieważ mają trudności z zapewnieniem sobie opieki. Pierwszą z nich jest formalna opieka świ
adczona przez instytucje publiczne i prywatne. Drugą jest nieformalna opieka świadczona przez członków
rodziny. Opieka nad osobami starszymi, które potrzebują opieki i wsparcia, nie jest łatwym zadaniem dla
opiekunów. Podczas gdy opiekunowie wypełniają te obowiązki, doświadczają również pewnych trudności
psychospołecznych i fizycznych. Potrzebny jest ustrukturyzowany, zaplanowany i ważny program wspar
cia dla członków rodziny, którzy odgrywają ważną rolę w procesie opieki. Przewodnik dla opiekunów został
przygotowany w celu zapobiegania oraz zmniejszania obciążeń społecznych i emocjonalnych członków
rodziny, którzy opiekują się osobami starszymi. Przewodnik ma na celu wsparcie opiekunów zapewniają
cych nieformalną opiekę w rozróżnianiu właściwych informacji, rozwiązywaniu bieżących problemów orazuzyskiwaniu informacji od ekspertów i zwiększaniu jakości życia.

Przewodnik składa się z czterech podstawowych sekcji zilustrowanych na poniższym schemacie. Trzy
pierwsze sekcje zawierają informacje obejmujące takie zagadnienia jak: Psychologiczne umiejętności ra
dzenia sobie, podstawowe umiejętności pierwszej pomocy, codzienne umiejętności opieki nad osobami
starszymi. Znajomość tych zagadnień przyczyni się do wzmocnienia pozycji opiekunów. Ostatnia sekcja
zwiera informacje na temat systemów wsparcia społecznego osób starszych w krajach partnerskich projektu.

Pozytywne i negatywne aspekty opieki nad osobami starszymi w domu
W okresie późnej starości (wiek podeszły), który jest ostatnią fazą ludzkiego życia, obserwuje się różnice
dotyczące funkcji biologicznych, psychologicznych, ekonomicznych i społecznych. Oprócz zmian biologic
znych, takich jak zmniejszona sprawność fizyczna i pogorszenie stanu fizycznego, występują zmiany w
funkcjach umysłowych, takich jak inteligencja, pamięć, zdolność uczenia się i szybkość, percepcja i mo
tywacja, mechanizmy adaptacyjne, radzenie sobie oraz stan psychiczny. Ponadto można również zaob
serwować problemy, takie jak obojętność lub nadmierne zainteresowanie otoczeniem, drażliwość, pesy
mizm i myśli o bezużyteczności. Relacje społeczne mogą się pogarszać i zmieniać. Niektóre osoby starsze
wolą mieszkać same lub w domach opieki. Inni decydują się na mieszkanie ze swoimi dziećmi i członkami
rodziny. Osoby w wieku wymagającym opieki otrzymują opiekę instytucjonalną, wsparcie opieki domowej
lub opiekę zapewniają członkowie rodziny, najczęściej małżonkowie i dzieci. W przypadku osób starszych,
które wymagają opieki ze względu na podeszły wiek lub pogarszający się stan zdrowia fizycznego, opieka
nad nimi sprawowana przez dzieci/krewnych może również powodować u opiekunów problemy społecz
no-psychologiczne.

Obciążenie opiekuna
Nieuniknione jest, że osoby opiekujące się osobami starszymi będą doświadczać pewnych problemów
dotyczących ich własnego funkcjonowania w wyniku życia z osobami z długotrwałą i nawracającą staroś
cią. Obciążenie opiekuna określa się jako problemy osoby sprawującej opiekę nad chorym, mające swoje
odzwierciedlenie w sferze fizycznej, psychicznej i społecznej. „Ciężar” to subiektywne i obiektywne negat
ywne konsekwencje, takie jak cierpienie psychiczne, problemy ze zdrowiem fizycznym, problemy ekono
miczne, problemy społeczne, pogorszenie relacji rodzinnych i poczucie braku kontroli, a także zmęczenie
fizyczne spowodowane sprawowaną opieką.
Chociaż opieka ze strony krewnych jest rozumiana jako udzielanie pomocy osobie starszej wyłącznie w
zakresie ruchu fizycznego, ta działalność opiekuńcza obejmuje zarówno wsparcie fizyczne, sensoryczne,
jak i emocjonalne, wykorzystując istniejący potencjał osoby starszej.
Ta rola opiekuńcza obejmuje wspieranie osoby starszej na wszelkie sposoby, bez oczekiwania jakiejkolwiek
nagrody finansowej. Oprócz wzrostu stopnia niepełnosprawności osób starszych, ze względu na pewne
skutki uboczne spowodowane lekami stosowanymi w leczeniu, zwłaszcza zdolność poruszania się może
znacznie się zmniejszyć, a jakość codziennego życia może zostać obniżona. Życie z osobami starszymi i
opieka nad nimi nie ograniczają się do jednego rodzaju pomocy. Obejmuje ona zapewnianie wsparcia fizyc
znego, materialnego i emocjonalnego, koordynowanie opieki zdrowotnej i niektórych otrzymywanych usług
socjalnych, codziennej opieki zdrowotnej, opieki osobistej, transportu, zakupów, obowiązków domowych,
zarządzania pieniędzmi, pomocy finansowej. Wartości moralne i duchowe opiekunów odgrywają ważną rolę
w radzeniu sobie.
Krewni, którzy opiekują się osobami starszymi, mogą postrzegać te funkcje jako źródło satysfakcji, gdy wy
konują je dobrowolnie. Opieka nad kimś jest ważnym źródłem satysfakcji, ponieważ sprawia, że człowiek
czuje się dumny z siebie i w ten sposób utrzymuje poczucie własnej wartości. Jednak wsparcie społeczne
jest bardzo ważne w tej dobrowolnej opiece.

Ten obowiązek i odpowiedzialność, podejmowane dobrowolnie i niemal z oddaniem, mogą prowadzić do
pogorszenia zdrowia psychicznego członków rodziny, wypalenia, izolacji społecznej, a po pewnym czasie,
jeśli nie otrzyma niezbędnego wsparcia, niesie ze sobą ryzyko. Opiekunowie mogą zazwyczaj organizować
swoje życie zgodnie z potrzebami osób, którymi się opiekują. Koszt ekonomiczny świadczenia opieki do
mowej ma również znaczenie w trudnościach opiekunów. Najczęstszymi z tych problemów ekonomicznych
są dodatkowe obciążenia spowodowane wydatkami nieobjętymi ubezpieczeniem zdrowotnym, skróceniem
godzin pracy w miejscu pracy lub zakończeniem życia zawodowego z powodu obowiązków opiekuńczych.

Różnice między byciem krewnym osoby starszej a byciem profesjonalnym opiekunem
Profesjonalni opiekunowie, którzy opiekują się osobami starszymi i ich krewnymi, różnią się między sobą
pod względem perspektyw i postrzegania usług opiekuńczych. Różnice te przedstawiono w poniższej tabeli.
Tabela: Różnice między byciem krewnym a byciem profesjonalnym opiekunem.