1.2. Stres ve Baş Etme

Yaşlı bakımıyla ilgilenen yakınları ve bakıcılar, bakım verme sürecinde bakım verilen fiziksel çevre, bakım
alan yaşlının özellikleri, bakıcının güçlü ya da zayıf yönleri, ailevi ve sosyal destek kaynakları, sosyokültürel
faktörler olmak üzere pek çok faktörden etkilenebilmektedirler. Bakıcıların özellikleri bu çok faktörlü stres
faktörleriyle etkileşerek stres faktörlerinin sonuçlarını olumlu ya da olumsuza çevirebilmektedir.
Bu bağlamda yaşlıya bakım veren aile üyelerinin ve bakıcıların stresle başa çıkmalarını kolaylaştıran bakıcı
nın kişilik özellikleri, iletişim tarzı, kendine yatırım yapıp yapmaması, aile içi iletişim tarzı, sosyal destek kay
nakları, kültürel etmenler, demografik özellikleri ve yaşlının kişilik özellikleri ve sağlık durumu farklı etkilere
yol açmaktadır.

Yaşlı bakımının yaşlı yakınları ile bakıcılarının yaşamlarına olumsuz etkileri;
1. Zamanında yaşam tarzının kısıtlanması, yaşlılara bakım verme sonucu bakım veren aile üyeleri ve bakıcı
nın yaşam stilinin ve etkinliklerinin kısıtlanmasıdır.
2. Aile üyelerinin bakım alan yaşlı ile ilişkilerinin bozulması; yaşlının gelişimsel rahatsızlıkları, bilişsel ve fizik
sel fonksiyonlarında düşüş nedeniyle gerçekleşir.
3. Fiziksel sağlıkta bozulmalar
4. Ruh sağlığının bozulması

Yaşlı bakımının yaşlı yakınları ile bakıcılarının yaşamlarına olumlu etkiler; bakıcı doyumu ve
mutluluğu (bakıcının bakım hizmetine verdiği sübjektif anlamla ilintili):
1. Bakım vermenin haz, memnuniyet, aile sorumluluğu, karşılıklılık, dostluk ve arkadaşlık olarak görülmesi
2. Bakıcılık yaşantısının olumlu kazanımları, bakıcılık rolüyle ilgili doyum, gurur ve haz duygusunun hissedil
mesi, ustalık, yeterlilik ve başarı duygusu, yaşamın anlamlı ve amaçlı olması, duygusal kazanımların artması,
karşılıklı ilgilenilme duygusu, kişisel büyüme ve yaşlıyla kaliteli ilişkilerin kurulması, diğerleriyle de sosyal
ilişkilerin gelişmesi…

Yaşlı bakımında stres kaynakları ve sonuçları nelerdir?
• Bakım verilen fiziksel çevreden kaynaklanan stres faktörleri, bakım alanın yaşadığı yerin fiziksel
özellikleri, bakıcının yaşadığı yerin fiziksel özellikleri, yaşlı ile kalıp kalmaması ve bakıcının çalışma koşullarından oluşmaktadır.
• Bakım alan yaşlının özelliklerinden kaynaklanan stres faktörleri ise yaşlının bilişsel, fonksiyonel ve
davranışsal bozuklukları, bakıcıyla önceki ilişki kalitesi ve dışarıdan profesyonel destek alıp almadığı gibi
faktörlerden oluşur.
• Bakıcının özelliklerinden kaynaklı stres faktörleri ise bakıcının ruhsal ve fiziksel geçmişi ve şimdiki
durumu, kişilik özellikleri ve başa çıkma tepkileri, rolleri, finansal kaynakları, bakıcılık konusundaki bilgisi,yaşlıyla önceki ilişkilerinden oluşmaktadır.
• Sosyo-kültürel içerikle ilgili stres kaynakları ise bakıcılıkla ilgili inançlar ve beklentiler, ulaşılabilen kaynaklar, programlar, engeller, erişimler ve fırsatlar diğer stres kaynaklarıdır. • • Ailevi ve sosyal desek ağlarından kaynaklı stres faktörleri ise bakıcının başka kişilerden somut, bilişsel ve duygusal destek alıp almadığıdır.

Sonuçlar: Ruh sağlığı, fiziksel sağlık, sosyal ilişkiler ve rolleri sürdürme ile ilgili sorunlar.

Yaşlı bakımı verenlerin stresle başa çıkma yaklaşımları da stres yaratan faktörler yaşlı özellikleri ve kaynak
ları, yaşlı ve yaşlıyla daha önceki ve şimdiki ilişkinin kalitesi ve bakıcının özellikleri ve sahip olduğu kaynaklar
gibi faktörleri içermektedir. Dolayısı ile bakım verenler bu faktörlere bağlı yaptıkları değerlendirmelere bağlı
olarak stresle baş etme de olumlu ya da olumsuz stratejiler geliştirmektedirler. Bunlar;
1. Problem odaklı başa çıkma, plan yaparak problem çözmeyi içermektedir. Problem odaklı başa çıkma
daha çok problem yönelik aktif planlamayı ve adım atmayı gerektirdiğinden diğerlerinden daha etkili olduğu belirtilmektedir.
2. Duygu odaklı başa çıkma, duygusal tepkilerle problemin üstesinden gelmeye çalışır. Duygusal rahatlamayı sağlar.
3. Sosyal destek arama, problem çözmek için başkalarından yardım almayı gerektirir. Sosyal destek arama
stratejileri ise, stres anında sahip olunan sosyal ağlara başvurmayı ve yardım almayı sağladığı için kişinin
gerilimini azaltıcı etki göstermektedir
4. Dinî odaklı başa çıkma, yüksek güç arayarak ve duayla yardım isteyerek problemin üstesinden gelmeyeçalışır.
5. Yeniden yapılandırma, ise var olan problem durumuna olumlu yönünden bakmayı içerir.
6. Kaçınma odaklı başa çıkma, problem yok saymayı, görmezden gelmeyi içermektedir. Kaçınma odaklı
başa çıkma tepkisinin ise stresle başa çıkmada etkisiz strateji olduğu belirtilmiştir.
Örnek: Alzheimer yaşlılarının bakıcıları stres oluşturan durumları yönetmek için olumlu karşılaştırmalar yapmak, gelecekten çok günümüze odaklanmak, beklentilerini değiştirmek, mizahı kullanmak, amaçlı açıklamaları reddetmek, dua etmek, aktif olarak organizasyonlara katılmak, geçmişin izlerini bulmak gibi başa çıkma
stratejileri kullanmaktadırlar.

Yaşlı bakımı ile ilgilenen kişilerin stresle başa çıkabilmek için sahip olması gereken özellikler:
1. Bakıcının bakım alan yaşlının bakış açısından bakabilmeyi, bakım alanla empati kurarak, onun yaşadığı
zorlukları görebilmeyi ve anlayabilmeyi sağlayan stratejiler kullanması,
2. Bakıcının yaptığı işi doyumlu ve anlamlı bulması,
3. Bakıcının başarılarını tanımlayabilmesi, problemleri etkili şekilde çözebilme yeteneğini, yaşlılara yardımetme davranışını ifade edebilmesi,
4. Bakıcılığın kişisel yararlarını keşfetmesi,
5. Bakıcının kendi sınırlarını kabul etmesi.

Yaşlı bakımıyla ilgilenen kişilere, stresin zararlı etkilerini kontrol etmek için beş öneri;
1. Gerçekçi amaçlar ve beklentiler belirleyin,
2. Sınırlarınızı oluşturun,
3. Yardım isteyin ve yardım kabul edin,
4. Kendinizle ilgilenin,
5. Diğer insanlarla bir arada olun.